Hôm nay là hai mươi ba tháng Chạp. Khắp nơi người ta thả cá, dọn bàn thờ, tiễn Táo quân về trời.
Sam không viết về nghi lễ — chuyện đó mỗi nhà mỗi kiểu và Sam không phải người dạy ai cúng bái. Sam muốn nói về ý tưởng nằm bên dưới cái tục ấy, vì Sam nghĩ nó là một trong những ý tưởng đẹp nhất trong văn hóa mình.
Một Bản Báo Cáo Cuối Năm
Cốt lõi của tục này rất giản dị: mỗi năm một lần, có một vị thần sống trong nhà bạn suốt mười hai tháng — thấy hết mọi chuyện xảy ra trong bếp, trong bữa cơm, trong những lúc cả nhà không diễn với ai — sẽ đi báo cáo lại.
Bỏ qua phần tín ngưỡng, hãy nhìn nó như một cơ chế: tổ tiên mình đã dựng ra một ngày trong năm mà cả nhà buộc phải nghĩ tới câu hỏi "năm nay nhà mình đã sống thế nào".
Và họ đặt vị thần ấy ở đâu? Không phải phòng khách — nơi nhà nào cũng đẹp. Mà là bếp. Nơi thật nhất trong nhà. Nơi người ta cãi nhau, nơi mẹ đứng một mình, nơi bữa cơm được nấu bằng gì thì cả nhà biết.
Ba Câu Hỏi Cho Hôm Nay
Nếu bạn muốn dùng ngày hôm nay theo cách có ích — dù nhà bạn có cúng hay không — Sam gợi ý ba câu, và trả lời chúng như thể bạn là người đang viết bản báo cáo ấy:
- Năm qua, không khí trong nhà mình thế nào? Không phải nhà mình có gì — mà bầu không khí ra sao. Ấm hay lạnh, nhiều tiếng cười hay nhiều im lặng, mọi người có nói chuyện thật với nhau không.
- Trong nhà, ai là người mệt nhất mà ít được hỏi thăm nhất? Gần như nhà nào cũng có một người như vậy. Và gần như lúc nào cũng vậy, chính người đó là người sẽ vất vả nhất trong hai tuần tới.
- Có chuyện gì trong nhà mà ai cũng biết mà không ai nói không? Đây là câu khó nhất. Nhưng trong một năm mang chất 11 — năm mà những gì âm ỉ sẽ khó giấu hơn — thì câu này đáng được hỏi sớm.
Điều Ít Ai Để Ý Trong Tục Này
Có một chi tiết Sam thấy rất hay: người ta không tiễn Táo quân đi để trốn bị báo cáo. Người ta tiễn một cách trang trọng, và làm sạch bàn thờ, và mong ngài về lại.
Nghĩa là cái tinh thần ở đây không phải sợ bị phán xét. Nó là: năm nay nhà mình sống thế nào thì mình nhận vậy — rồi mình dọn dẹp và bắt đầu lại.
Đó cũng chính là tinh thần của mọi cách khép lại một chu kỳ mà Sam đã viết suốt mùa vừa rồi: nhìn cho thật, không tô hồng, không tự đánh mình — rồi sang trang.
Một Nghi Thức Nhỏ Cho Nhà Bạn
Nếu tối nay nhà bạn có mặt đông đủ, Sam gợi ý một việc rất nhỏ mà nhiều nhà làm rồi thấy thích:
Sau khi cúng xong, mỗi người nói một điều mình biết ơn trong năm qua về một người khác trong nhà. Không phải điều biết ơn chung chung — mà một chuyện cụ thể.
"Con cảm ơn ba vì hôm con ốm ba chở con đi khám lúc nửa đêm." "Mẹ cảm ơn con vì năm nay con tự lo được chuyện học, mẹ đỡ lo hẳn."
Với những gia đình ít nói lời tình cảm — mà phần lớn gia đình Việt là vậy — việc này lúc đầu sẽ ngượng. Nhưng Sam thấy nó là một trong những việc thay đổi không khí một ngôi nhà nhanh nhất. Vì rất nhiều người trong nhà mình đang làm những việc mà họ nghĩ chẳng ai để ý.
Và Nếu Nhà Bạn Năm Nay Không Vui
Sam biết có những gia đình năm nay có mất mát, có rạn nứt, có người không còn ngồi ở bàn ăn nữa.
Với những nhà như vậy, ngày hôm nay có thể nặng hơn là ấm áp. Và Sam không có lời khuyên nào cho gọn. Chỉ muốn nói: bản báo cáo của một năm khó vẫn là một bản báo cáo hợp lệ. Không phải năm nào cũng phải có tin vui để trình lên.
Có những năm việc duy nhất một gia đình làm được là cùng nhau đi qua nó. Và trong tất cả những gì có thể báo cáo, đó không phải điều nhỏ nhất — có khi là điều lớn nhất.
Câu hỏi Sam gửi bạn hôm nay: nếu năm qua của nhà bạn được kể lại trong một câu, câu đó là gì? Viết ra một câu thôi. Rồi đọc lại và xem mình cảm thấy gì.
Năm Qua, Nhà Mình Đã Sống Thế Nào?
Luận giải Gia Đình: bản đồ các thành viên đặt cạnh nhau — ai đang cần gì, ai đang mệt, và cách cả nhà hiểu nhau hơn trong năm mới.