Chín Kiểu Ra Quyết Định — Và Điểm Mù Của Từng Kiểu

Tháng Ba là tháng của những quyết định. Sau khi kế hoạch năm đã được rà lại, sau khi guồng máy đã chạy, người ta bắt đầu phải chọn: nhận việc này hay việc kia, đi hay ở, đầu tư hay chờ.

Và Sam để ý điều này qua rất nhiều bản đồ: mỗi bộ số ra quyết định theo một kiểu — và mỗi kiểu có một điểm mù riêng.

Chín Kiểu Quyết Định

• Số 1 — quyết nhanh, quyết một mình. Họ tin vào bản năng và ghét bàn bạc dài dòng. Điểm mù: bỏ qua thông tin từ người khác, và khó thừa nhận khi quyết sai.
• Số 2 — hỏi ý nhiều người. Họ cân nhắc cảm nhận của tất cả các bên. Điểm mù: hỏi quá nhiều rồi rối, và cuối cùng chọn theo ý người nói to nhất chứ không phải ý mình.
• Số 3 — quyết theo cảm hứng và theo cái nghe hấp dẫn. Điểm mù: bị cuốn theo cách một cơ hội được kể, chứ không phải bản chất của nó. Họ hay nhận lời trong lúc đang hào hứng.
• Số 4 — thu thập dữ liệu, so sánh, rồi mới quyết. Điểm mù: phân tích quá lâu tới mức cơ hội trôi qua. Và họ khó chọn khi thông tin chưa đủ — trong khi phần lớn quyết định trong đời đều phải ra khi thiếu thông tin.
• Số 5 — chọn phương án nào giữ được nhiều lựa chọn nhất. Điểm mù: tránh cam kết, nên hay chọn nửa vời — và nửa vời thì thường không dẫn tới đâu.
• Số 6 — quyết dựa trên ảnh hưởng tới người thân. Điểm mù: hy sinh phương án tốt nhất cho mình để tránh làm ai đó buồn — rồi vài năm sau thì oán.
• Số 7 — nghiên cứu sâu, cần thời gian một mình để nghĩ. Điểm mù: nghĩ quá lâu và trì hoãn hành động; đôi khi họ nhầm việc hiểu rõ vấn đề với việc đã giải quyết nó.
• Số 8 — quyết dựa trên kết quả và con số. Điểm mù: bỏ qua yếu tố con người, và đánh giá thấp cái giá về sức khỏe hoặc quan hệ của một quyết định.
• Số 9 — quyết dựa trên ý nghĩa và giá trị. Điểm mù: chọn thứ nghe cao đẹp mà không tính tới tính khả thi — rồi kiệt sức vì gánh một việc quá lớn.

Bù Cho Điểm Mù Của Mình

Cách hiệu quả nhất không phải là đổi cách quyết định — bạn không đổi được, và cũng không nên. Cách hiệu quả là thêm đúng một bước bù vào quy trình của mình:

• Nếu bạn quyết nhanh (1, 3, 8): thêm một bước chờ. Chuyện lớn thì để bảy ngày. Cái gì đáng làm sau bảy ngày vẫn đáng làm.
• Nếu bạn quyết chậm (4, 7): thêm một hạn chót. "Tới thứ Sáu là chốt, dù thông tin có đủ hay không." Vì với hai bộ số này, không có hạn chót thì không có quyết định.
• Nếu bạn hay hỏi ý người khác (2, 6): giới hạn số người được hỏi xuống còn hai. Và trước khi hỏi ai, viết ra lựa chọn của riêng mình — để sau này còn phân biệt được đâu là ý mình, đâu là ý người khác.
• Nếu bạn hay tránh cam kết (5): tự hỏi "phương án nào tôi sẵn sàng theo tới cùng trong hai năm?" Câu hỏi này loại bỏ ngay các lựa chọn nửa vời.
• Nếu bạn quyết theo ý nghĩa (9): thêm một bước tính toán rất khô: việc này tốn bao nhiêu thời gian mỗi tuần, và mình có chừng ấy không?

Ba Câu Hỏi Dùng Được Cho Mọi Quyết Định

Bất kể bộ số nào, ba câu này Sam thấy lọc được phần lớn nhiễu:

• Mình đang chạy khỏi cái gì, hay đang đi tới cái gì? Quyết định xuất phát từ việc muốn thoát thường dẫn tới đúng vấn đề cũ ở chỗ mới.
• Nếu chọn cái này, một năm nữa mình sẽ thành người thế nào? Câu này chuyển trọng tâm từ kết quả sang con người — và đó là thước đo bền hơn.
• Phương án nào mà nếu sai, mình vẫn còn đường lùi? Trong hai lựa chọn tương đương, chọn cái đảo ngược được. Đây là nguyên tắc đơn giản mà tiết kiệm rất nhiều.

Và Một Điều Về Năm Nay

Trong một năm mang chất 11, có một yếu tố đáng đưa vào quy trình quyết định của bạn: linh cảm sẽ rõ hơn thường lệ.

Sam không khuyên bạn quyết bằng cảm giác. Nhưng Sam khuyên bạn ghi lại nó — như trong bài sổ tay linh cảm. Cách dùng hợp lý nhất: để lý trí chọn ra hai phương án tốt nhất, rồi để linh cảm quyết giữa hai cái đó.

Và nếu lý trí nói một đằng mà trong người gợn một nẻo — đừng gạt cái gợn ấy đi. Hãy tìm hiểu xem nó đang thấy điều gì mà bảng tính chưa thấy.

Câu hỏi Sam gửi bạn hôm nay: nhìn lại ba quyết định lớn gần nhất của bạn — chúng có chung một kiểu sai không? Nếu có, đó chính là điểm mù của bạn, và bạn vừa tìm ra bước bù mình cần thêm vào.